Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, nguyên Viện trưởng Viện Toán học Ngô Việt Trung: Mở sách toán phổ thông ra, tôi thấy những điều trăn trở!

Trong tư cách một nhà toán học uy tín, một người có nhiều năm nghiên cứu và dạy toán, GS. TSKH Ngô Việt Trung cảnh báo: "Chúng ta đã hiểu lầm nghiêm trọng về việc dạy toán và vì thế trình độ toán học trong xã hội kém hơn hẳn trước đây. Nếu không thay đổi, cái giá phải trả là cực lớn".

Có một điều tôi rất trăn trở, đó là bây giờ đi đâu người ta cũng nói về cách mạng công nghiệp 4.0, rồi dữ liệu lớn, rồi trí tuệ nhân tạo nhưng nhìn vào nền giáo dục toán phổ thông, tôi khẳng định là mọi thứ đang đi xuống một cách thảm hại.

Với giáo dục phổ thông, yêu cầu số một của xã hội hiện nay là giảm tải. Ai cũng nghĩ con em mình học quá nhiều nên ai cũng kêu gọi giảm tải.

So sánh với các nước khác, tôi thấy học quá nhiều ở đây là cách học và cách dạy sai chứ về kiến thức thì không nhiều, thậm chí còn ít hơn so với một số nước ở quanh ta. Nếu như vậy thì làm thế nào ta có thể đọ với họ trong cách mạng công nghiệp 4.0, cái gì cũng cần đến toán?

Trước đây, khi chúng tôi học toán, bất cứ định lý nào cũng được chứng minh, giải thích rất rõ ràng. Và nếu hiểu cái cốt lõi ấy rồi thì không cần nhớ máy móc một công thức, tự mình cũng có thể phục hồi nó lại.

Còn bây giờ, với chương trình giảm tải, người ta đã bỏ đi cái phần giải thích, chứng minh rất quan trọng này. Tôi mở sách toán phổ thông ra, thấy điều này đáng sợ quá vì nó khiến người học toán chỉ biết áp dụng các định lý, công thức một cách máy móc mà thôi.

Bây giờ, người ta chỉ nghĩ cần phải học những cái gần với đời sống, có thể áp dụng ngay vào đời sống. Như thế, chỉ cần dạy học sinh cộng trừ nhân chia là xong. Nhưng dạy toán đâu có phải vì mục đích đó.

- Toán học không hẳn là để áp dụng, ông nhỉ!

- Ngoài việc học kiến thức toán làm cơ sở cho các môn khác ở phổ thông và đại học sau này thì phải hiểu mục tiêu lớn nhất của toán học là dạy học sinh biết cách suy luận. Học toán có nghĩa là học tư duy, cũng như học văn là học làm người. Bây giờ chúng ta giảm tải, chỉ dạy công thức, dạy áp dụng mà bỏ hẳn mảng tư duy ấy đi.

Rồi thi cử cũng vậy, giờ chúng ta thi trắc nghiệm môn toán nhưng thử hỏi trên thế giới thường khi nào người ta dùng thi trắc nghiệm? Đó là khi người ta cần kiểm tra kỹ năng.

Ví dụ như học ngoại ngữ, học lái ô tô - đấy là học kỹ năng và những cái đó thì đúng là nên thi trắc nghiệm. Còn kiểm tra về kiến thức thì phải tự luận mới phân loại được học sinh. Chúng ta đã không học suy luận, đến thi cử cũng không còn thi tự luận, thành ra học sinh bây giờ suy luận rất kém.

Chỉ cần hỏi các thầy cô đang giảng dạy ở các trường đại học xem trình độ suy luận của sinh viên trong những năm gần đây thế nào sẽ biết ngay ảnh hưởng tai hại của thi trắc nghiệm đối với cách học của học sinh phổ thông.

- Hậu quả với riêng ngành toán, theo ông là gì?

- Đại học Sư phạm có một kho đề bài kiểm tra về kiến thức, tích lũy từ nhiều năm trước. Gần đây, các thầy bên Sư phạm nhận ra rằng từ lúc bắt đầu có thi trắc nghiệm thì đồ thị về điểm số của những kỳ kiểm tra đã tụt xuống và xuống đến mức thảm hại.

Có những bài tập mà trước kia bất cứ sinh viên nào cũng giải được nhưng bây giờ ngay cả những sinh viên giỏi nhất cũng không biết. Và đây không chỉ là câu chuyện riêng của Đại học Sư phạm, tôi hỏi bên Đại học Bách khoa, Đại học Khoa học tự nhiên đều thấy như vậy cả.

Mà không riêng gì ngành toán, nhiều ngành khác có thể cũng sẽ bị ảnh hưởng như vậy. Giảm tải kiến thức và thi trắc nghiệm theo đòi hỏi dễ dãi của xã hội sẽ khiến khả năng suy luận của con người Việt Nam đi xuống. Đúng là chúng ta đã tự lấy đá ghè vào chân mình.

- Tôi từng nói chuyện với khá nhiều nhà nghiên cứu giáo dục và thấy tất cả đều đề cập đến một mẫu số: trong khi ở Việt Nam ta cứ đòi hỏi "giảm tải, giảm tải" thì ở những nước hóa rồng như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore..., thực tế là nền giáo dục của họ vẫn đòi hỏi một quy trình học hành, thi cử rất ngặt nghèo. Và đấy mới đúng là truyền thống văn hóa của khu vực Đông Á. Việt Nam chúng ta dù thuộc khu vực Đông Nam Á nhưng về văn hóa, thực ra chúng ta lại chịu ảnh hưởng bởi văn hóa Đông Á rất nhiều.

- Tôi đã làm một thống kê với những số liệu rất đầy đủ rằng, hiện nay, sau khi giảm tải chương trình thì thời gian học toán ở các trường phổ thông của chúng ta chỉ bằng 1/2 Hàn Quốc, 2/3 Thái Lan. Chúng tôi nói đùa với nhau, là mình càng ngày càng tiệm cận với trình độ Đông Nam Á, chứ không phải Đông Á gồm những con rồng kinh tế như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc.

Nhưng đấy mới chỉ là mảng phổ thông, còn mảng đại học cũng xuống cấp trầm trọng trong việc giảng dạy toán học. Rất nhiều đại học chuyên ngành hiện nay giảm thời lượng dạy toán hay dùng cán bộ chuyên ngành để giảng toán, trong lúc toán học trên thế giới đang thâm nhập vào hầu hết các ngành khoa học. Hậu quả là trình độ toán của sinh viên các ngành bây giờ thấp hơn nhiều so với trước đây.

Con một người bạn tôi - một nhà vật lý hạt nhân hàng đầu ở Việt Nam xin được học bổng làm tiến sĩ về kinh tế ở Đại học Columbia. Khi cháu trao đổi với giáo sư hướng dẫn thì được giới thiệu danh sách những cuốn sách toán phải đọc.

Khi đọc danh sách ông giáo sư giới thiệu thì tôi giật mình vì thấy nó còn rộng hơn hẳn so với kiến thức được học của sinh viên ngành toán ở Việt Nam. Nói thế để thấy bên ngoài họ phát triển xa hơn chúng ta như thế nào.

Tôi có một cậu học trò cũ nay đang làm trong một công ty về trí tuệ nhân tạo. Công ty cậu ấy tuyển nhiều sinh viên giỏi của Đại học Bách khoa nhưng trình độ toán học của các sinh viên này thấp đến mức cậu ấy phải dạy lại những kiến thức toán học cơ bản mà bất kỳ một sinh viên kỹ thuật nào cũng phải biết.

Tôi nghĩ, cứ với đà này, chỉ sau khoảng 10 năm nữa thôi chúng ta sẽ không còn là một cường quốc về toán học ở Đông Nam Á.

- Khi chúng ta nói ra những lo lắng này có nghĩa là chúng ta đã nhìn ra những vấn đề của mình, ít nhất là từ góc độ của chúng ta. Và chúng ta hi vọng những vấn đề này sẽ được lắng nghe và giải quyết. Xin cảm ơn ông về cuộc đối thoại này.

Không tồn tại một thứ năng lực ngoài kiến thức

"Bây giờ ở ta thường nhấn mạnh đến việc phát triển năng lực học sinh và đưa ra hàng loạt mĩ từ cho nó. Nhưng người ta lại quên rằng năng lực chỉ có thông qua kiến thức. Làm gì có năng lực nào độc lập với kiến thức. Làm gì có chuyện giảm tải kiến thức để tăng cao năng lực. Thành ra, nói thì rất đẹp, nghe thì rất hay nhưng xét về bản chất, tách bạch năng lực với kiến thức là sai hoàn toàn".

Phan Đăng

Link bài gốc: Báo mới